|
Festivali i 11-të ishte një kurth i byroistëve për të burgosur artistët
Rigels Malile, Genta Kondi
Me Osman MULEN
Si erdhi Festivali i 11-të në atmosferën e viteve 1972-73?
Festivali i 11-të erdhi si rrjedhojë e disa ngjarjeve artistike, të cilat filluan të hapin shpresa të qarta për një zgjerim të hapësirës kulturore dhe të qetësojnë situatën.Për të qenë korrekt, duhet të themi se ata artistë nuk erdhën me qëllimin për t’u quajtur më vonë desidentë- krijues. Jo. Ajo klimë kulturore erdhi kaq afër dhe bukur, aq rrjedhshëm, saqë ne të rinjtë e asaj periudhe menduam se ndofta kishte ardhur koha e shumëpritur për t’u ballafaquar me Europën. Pyesnim veten: a jemi në gjëndje dhe ne të bëjmë aq spektakle të bukura, pasi në atë kohë jo vetëm që ishin në modë “Bitëllsat” por edhe ne i dëgjonim çdo ditë në radio, madje i shihnim edhe në televizor. Duke qenë në Istitutin e Arteve në degën e regjisurës me dy pedagogë të mëdhenj, Mihallaq Luarasi dhe Kujtim Spahivogli kam përfituar shumë. Kjo ishte një frymë krejt liberale, krejt e rrjedhshme. Filluan edhe dramat dhe ekspozitat e pikturës. Teatri Popullor shfaqte “Ezopin”, piktorët tanë kishin filluar të fusnin dhe ndonjë rrymë, ndërkaq në Institutin e Arteve filloi teatri i të rinjve, ndërkohë që në qytetin “Studenti” u hodh mendimi që me studentët e “Konservatorit” të organizohej “Festivali i Studentit”. Dhe pasi organizuam festivalin e parë dhe të dytë 70-71 të, gjithë mbetën të kënaqur. U pëlqye mjaft nga i gjithë sfondi artistik tiranas dhe pasi dhanë mendimin e mrekullueshëm për këtë festival, pati edhe drejtues të aparateve të ndryshme të partisë që dhanë mendimin:
Përse vallë të mos bëhej dhe festivali i dhjetorit i përkryer?
Dhe idea për të bërë një festival të tillë erdhi shumë rrjedhshëm, sepse u bazuan në disa formacione që kishin filluar të zinin anketën e radios. Ishin pikërisht Aleksandër Lalo, Ferdinand Deda, Robert Radoja, etj, e duke dalë dhe disa formacione të sinfoxhazit në “Festivalin e Studentit” u mendua se lënda për t’a hedhur festivalin “ndryshe” u formua. Pra, ishte lënda, u formua gustoja dhe ishte edhe krijimtaria, e cila qe pothuajse e gatshme, pasi ishin disa kompozitorë të cilët kishin dëshirë të shkruanin ndryshe, si Kastriot Gjini, Françesk Radi, etj. Por, ndërkohë kishte dhe mjaft këngëtarë të suksesshëm, të rinj të cilët mund të futeshin në festival me forcën e talentit, si Justina Aliaj, Sherif Merdani, (i cili kishte fituar një piacë), etj. Ishte, po them në kohë Zija Sarraçi, Françesk Radi, etj. U hodh mendimi se Festivali i 11-të mund të organizohej ndryshe, dhe ne na vinin zërat gjithmonë e më optimistë.
Si u organizua platforma e Festivalit?
Po të shohësh, me hollësi, kjo platformë e festivalit është paraqitur në Komitetin Qendror, që herët. Natyrisht, në këtë platformë bënin pjesë njerëz të shquar të artit si Nikolla Zoraqi, që ishte udhëheqës artistik i festivalit, e shumë të tjerë. Ishte formacioni i Gaspër Çurçisë me instrumentistë të mrekullueshëm të xhazit, që të kujtonin formacionet më të mira angleze të kohës. Dhe e gjitha kjo vinte nga pasioni, e jo nga studimi i literaturës që bënim ne, pasi nuk kishim asnjë mundësi. E gjitha kjo bëhej edhe nën një ndikim të mrekullueshëm, pasi shiheshin mjaft mirë stacionet italiane në Tiranë. Dhe nëpërmjet këtyre spektakleve në të cilat ftoheshin edhe këngëtarë nga Amerika, ne ishim në gjendje të kuptonim se çfarë kërkohej në atë kohë. Kjo bëri që të krijohet fryma ndryshe e festivalit.
Ju vetë çfarë funksioni kishit në atë festval?
Unë në atë kohë bëja pjesë në një formacioon instrumental të Institutit të Lartë të Arteve, që drejtohej nga Aleksandër Lalo. Ne kishim një këngë të titulluar “Mbrëmja e fundit”, e cila ishte kompozuar nga Lalo dhe këndohej nga Bashkim Alibali. Ishte një formacion që bëntë pjesë në festiaval, së bashku me disa formacione të tjera si: një formacion nga Elbasani me kitara, që drejtohej nga Alfons Balliçi, formacioni i Gaspër Çurçisë, i Tunxhit dhe formacioni i orkestrës së madhe të Radiotelevizionit, i cili drejtohej poshtë nga Ferdinand Deda. E gjithë kjo skemë dëshirash u mblodh në një krijimtari të re dhe u pranua edhe nga kompozitorët e traditës, të cilët menduan se a mundemi dhe ne që të shkojmë në nivelin e këtyre të rinjve dhe të pranojmë një muzikë dhe një krijimtari ndryshe. Dhe të parët ishin Tish Daia që shkruajti, “Natën vonë”, (kënduar nga Vaçe Zela) dhe Çesk Zadeja që shkroi, “Erdh një djalë në fshatin tonë”, që u këndua nga Dorian Nini. U ftua që të jetë regjisor në Festialin e 11-të, një regjisor i teatrit, si Mihallaq Luarasi. Mihallaqi erdhi me dëshirën për të sjellë frymën ndryshe. Dhe aty të gjithë së bashku kërkuam përsosmërinë. Si ne, që ishim të rinj, dhe ata që kishin eksperiencë në karrierë e në vizionin skenografik. Aty nuk u pa çështja e diferencave për moshat, ose eksperiencat, por vetëm cilësia dhe mesazhet e reja që mbarte krijimtaria e secilit. Të gjithë sollën mendimin dhe freskinë për të afruar një muzikal ndryshe dhe e gjitha kjo përfaqësohej me të gjithë komponentët në krijime, me orkestrime, me skenografi, me pasqyrimin televiziv, me prezantimin, me votimin, etj. Dhe duke qenë regjisor sot, unë nuk e shoh atë festival, në një kamer, ose dy, por e shoh komplet si një vizion të madh. Dhe ai festival nuk duhet parë thjesht, për krijimtarinë që solli, por duhen parë në platformë të përgjithshme për të rejat që solli. Aty kishte një regji krejt ndryshe, me çfarë kishim parë dhe çfarë ndodhi rreth 15 vjet, sepse ishte një regji e cila që në fillim, pasi mori festivalin në dorë, bëri një qepje komplet tjetër, ndërkohë që edhë veshjet e pjesmarrësve kaluan në dorën e rrobaqepësve. Regjia bëri një formacion jashtë atyre veshjeve tradicionale. Erdhi komplet ndryshe, me një skenografi, me formacione të cilët u porositën të organizonin më ndryshe nga festivale të tjera, ku të gjithë u mbështetën tek orkestra simfonike e Radio –Televizonit, deri te pasqyrimi i prezentatorëve, të cilët nuk thoshin, thjesht dhe vetëm: “teksti dhe muzika”, por edhe komunikonin me këngëtarët e me publikun. Madje, kujtoj që natën e tretë ata u lidhën edhe me rrethet, në të gjitha linjat, me transmetim direkt. Gjithçka funksionoi në formën e shkëlqyer. Sepse ishte pasioni dhe dëshira për të arritur atë të renë, të panjohurën.
Mendoni se festivali ishte në kohën e duhur apo i parakohshëm?
Festivali ishte mbase shumë përpara nga sa e kishte menduar edhe vetë publiku. Ai duartrokiti jo vetën festivalin, por duartrokiti dhe skemën, paçka se nuk ishte i përgjegjshëm për çka bënte. Ndërkohë, ajo që ka barrën më të madhe në kurriz qe vija e partisë, e cila sot, unë jam 55 vjeç dhe them, jo vetëm që ishte një vijë e gabuar por qe një vijë e cila bëri një faj shumë të madh. Ishte një lloj pabesie duke provokuar: hidhuni se çfarë dini të bëni, pa ta shohim”. Dhe e gjitha kjo ishte një provokim për të parë se kush janë ata më të avancuarit, në mënyrë që më vonë të ndëshkoheshin. Dhe ashtu ndodhi. Pasi u miratua dhe pasi doli e u duartrikit gjithçka, pasi u prit në formë të shkëlqyer nga kritikat, më në fund filloi terrori. Duartrokitjet e publikut kanë qenë të zjarrta, sepse festivali gjithë modernizimin e kishte të mbështetur mbi traditën dhe e gjitha kjo erdhi natyrshëm, jo me porosi, por sepse të gjithë krijuesit kishin dëshirë të sillnin krijimet e tyre të mbeshtetura mbi filozofinë, në atë që quhet “folku muzikor”. Kjo erdhi si rezultat jo i gabimit të kompozitorëve, as të vënies në skenë, por e gjitha kjo erdhi si rezultat, sepse pasqurimin kaq të mirë të festivalit nuk e deshën me qëllim ata të tjerët që ishin lart dhe që mendonin natë e ditë për regresin. Që nga nata e parë deri në natën e tretë të gjitha netët janë duartrokitur. Ka pasur këngë të tjera të cilat janë pritur dhe më mirë seç mund të quhet një këngë e mirë, siç ishte p. sh “Natën vonë”, “Kafe Flora”, etj . Gjatë gjithë asaj periudhe ne, kur dilnim të nesërmen në rrugë publiku na përqafonte dhe na priste shumë mirë.
A ishin udhëheqësit e lartë të shtetit të pranishëm në atë festval?
Siç duket udhëheqja e la me qëllim. Ajo ishte prezente vetëm natën e tretë, në llozhën qëndrore. Të gjithë me kapele republike. Se kush ishin konkretisht me emra në atë llozhë nuk e di, pasi dritat nga skena nuk të linin të shikoje qartë. Artisti ishte gjithmonë në mesin e skenës Dhe unë si më i ri e ndjeva se më pritën jashtëzakonisht mirë. Natën e tretë erdhën njerëz që duket se kishin ardhur me porosi për të pritur reagimin e sallës dhe për të parë se ku do të arrinin ata me eksperimentin e tyre. Mendoj se udhëheqja e partisë në atë kohë, festivalin e hodhi si një monedhë prove të paraprirë, një situatë që pas pesë muajsh do të mblidhte pleniumin dhe do të shpartallonte të gjitha sferat e artit me rradhë. Në opera, në pikturë, në muzikë, etj. Fakti që, si drejtori i përgjithshëm i Radiotelevizionit, Lubonja, si ai që ishte punonjës me përgjegjësi, Paçrami, të dy mbajtën një përgjegjësi të madhe dhe u futën në burg. Pikërisht, kjo përndjekje dhe ajo që nisi ndaj të gjithë elementëve të festivalit, tregoi se ky festiaval u la me qëllim, për të nisur një rrugë tjetër: shfarrosjen ndaj atyre që kërkonin të sillnin risi në art.
Si ndjeheshit në periudhat gjatë provave të festivalit?
Periudha përpara tre netëve të festivalit ka qenë një kohë e artë. Ne mblidheshim në korridoret e Raditelevizionit dhe bënim prova. Aty nuk dëgjonim vetëm krijimtarinë që bënim vetë, por dëgjonim edhe krijimtarinë e të tjerëve. Kur dëgjonim provat e formacionit të Gaspër Çurçisë, i dëgjonim me një kënaqësi absolute. Ne nuk kishim asnjë dyshim se mund të ishte një provokim. Kjo, pasi askush nuk na jepte ndonjë shenjë, madje, ne stimuloheshim që të punonim edhe më tepër. Gjatë gjithë kohës së provave në radio, që nga masa e teshave të rrobave e deri tek dalja në provat gjenerale, ne jemi impulsuar. E gjithë veshja që u kritukua më vonë, për të cilën u dënua edhe Mihallaq Luarasi, është bërë me skemë nga rrobaqepësit e Radiotelevizionit, të cilët merrnin rrogën për të qepur veshjet e festiavlit. Në të gjithë këtë kohë e ndienim veten kaq bukur, kaq ngrohtë sa të gjithë donim të tregonim se dimë të jemi modernë, të matemi me Ballkanin dhe Evropën. Dimë të jemi diku edhe në ujërat e Sanremos. Mbase edhe të konkuronim në Festivalin Evropian.
Si filluan kritikat e para ndaj festivalit?
A duhej që një festival aq i bukur të kritikohej aq ashpër? Festivali ka kaluar në formë të shkëlqyer. U la të jetohej suksesi gjatë. Në këtë rast Komiteti Qendror maste pulsin. Kritika muzikore u prononcua për mirë. Drama ka filluar pak ditë më vonë. Sinjalet u dhanë kur ne erdhëm në Radio Televizion për të marrë honoraret dhe kemi parë një fletë- rrufe. Kjo mund të ketë ndodhur pas 2 javësh. Në hyrje të radios në një faqe xhami komplet ishte vendosur një fletë- rrufe e nënshkruar nga disa punojës të Ministrisë së Punëve të Brendshme, të cilët i dhanë këtij festivali, këtij luksi, kritika të urdhëruara nga organet e larta. Me miqtë e mi pamë një fletë- rrufe e cila kritikonte dhe bënte thirrje për gjithë pjesëmarrësit e festivalit që të merreshin masa, sepse duhej që kritikën e parë të festivalit në Radio -Televizion ta bënin punojësit e rendit, pra, të Ministrisë së Punëve të Brendshme. Megjithatë, akoma tek ne nuk ishte përgatitur idea e konceptit të dhunës, sepse ne akoma jetonim në parajsë me mendimin se kemi dhuruar një gjë të mrekullueshme dhe ky festival vinte nga disa aktivitete rradhazi të suksesshme, të mirëpritura nga spektatori dhe telespektatori, sidomos, ai dëgjues sepse në ekran nuk kemi pasur shumë mundësi. Ne akoma ishim në një ëndërr të bukur, bile e quajtëm si një lajthitje të disa veteranëve, si duket të paemancipuar. Kaq dinim. Bile në këtë frymë pas 5 muajve raportoi edhe Fadil Paçrami kur tha: Më mirë koservator apo liberal? Kur kaluan disa kohë u la pak në heshtje, ku u bë dhe takimi tek Lidhja e Shkrimtarëve, ku bëhej edhe analiza e festivalit dhe u përpoq të kalonte për mirë, pasi në tonalitet populli kishte reaguar mirë. Atëherë ka ardhur porosia direkt nga Enver Hoxha. “Shikojeni dhe njëherë këtë problem, se i keni nxjerrë shumë problem partisë”, kish thënë Enveri. Natyrisht, ai nuk erdhi në mbledhje. Gjithçka filloi, o burra të gjejmë armikun. Kritikë që kishin folur mirë për festivalin erdhën me magnetofonë, ku kishin këngët e Adriano Çelentanos, në mbledhjen e Lidhjes së Shkrimtarëve.Dhe pa filluar të flisnin, ndezën kasetën dhe thanë : Çfarë ndryshimi ka ky festival me këtë këngëtar të huaj? Dhe aty për aty vunë një gjysëm kënge të Çelentanos dhe një gjysëm kënge të Françesk Radit. Kaq duhej. U kritikuam dhe u shpartalluam për ndjekje të modës së huaj, për një frymë liberale të pamjes, por sidomos për frymën e orkestrimeve, sepse në qoftëse do të kritikohej shumë fryma e kompozitorëve, aty ishin kompozitorët më të mirë dhe atëherë do mbanin një qëndrim ndaj Çesk Zadesë dhe Nikolla Zoraqit, ndaj Kujtim Laros, ndaj Agim Krajkës, ndaj Avni Mulës dhe Agim Prodanit. Atëherë u hodh si mendim dhe u mbajt qëndrim ndaj kompozitorëve shumë të rinj, të cilët të kishin një sinjal nga të vjetrit, që kur ata të ishin udhëheqësa artistik, vitin e ardhshëm, njëri apo tjetri, t’a kenë parasysh shumë se çfarë shqetësimi i sollën partisë. Më tej ata filluan nga ndëshkimet: Aleksandër Lalon e çuan në Kukës. Ai ishte një djalë jashtëzakonisht i suksesshëm në orkestracion tek anketat e radios. Nikolla Zoraqi u çua në Korçë, Gaspër Çurçia u dërgua në prodhim së bashku me Justina Aliajn, të cilët zëvendësonin njëri-tjetrin si roje, në NISH-Mjetet Mësimore, turni i dytë ose turni i tretë, për vite më rradhë. Dhe ky ishte turpi i sistemit që denigroi artistët e mëdhenj dhe të talentuar. Pas një viti futën më qëllim një shok të dhomës për ta “bluajtur” më tepër Sherif Merdanin, ia konfirmuan edhe një herë fjalën nëse ka ardhur koha që Shqipëria të marrë pjesë në Festivalin Europian dhe e akuzuan për agjitacion e propagandë. Bile, disa të tjerë nuk i lejuan të këndonin për një kohë të gjatë, u hoqën të gjitha veglat ku bëhej muzika nëpër estradat e rretheve dhe atë të shtetit: organot, saksofonat, kavot elektrike, etj.
Sipas jush kush u vu në shënjestër më shumë se të tjerët?
Siç duket eksperimenti nuk kishte qëllim që të dëmtonte një nga zërat, por t’i futej të gjitha zërave, një për një. Kështu nga skenografët deri tek prezentatorët, ndodhi që ata pësuan një dramë të tmerrshme, si Edi Luarasi dhe Bujar Kapexhiu. I kujtoj të dy së bashku me një elegancë të mrekullueshme që thyen çdo lloj koncepti të asaj periudhe, që i lejuan të bashkëbisedojnë, u lejuan të nxjerrin fjalë nga xhepi dhe i nxorrën me shumë bukuri. Por pushteti e vrau elegancën. U mbyll fjala, u mbyll tingulli dhe u vunë në çelës instrumentet e notat muzikore. Filloi një kapitull larg të gjitha ëndrrave dhe dëshirave. Pas Festivalit të 11-të filloi një skemë tepër e vështirë dhe e pabërballueshme.
Çfarë ndodhi me artin pas këtij festivali?
Më vonë ishte shumë e vështirë që të shkruaje një këngë, një tekst, të bëje një skenografi. Agresiviteti i sistemit u shtua së tepërmi. Më vonë unë kam punuar në shumë festivale si regjisor dhe pothuajse 99% e tyre janë të gjitha skema shabllone. Se s’kishte si të ndodhte ndryshe. E megjithatë artistët tentuan të gjithë së bashku dhe jo ndoshta thjesht për t’u kundërvënë, por për të treguar se ne jemi në gjëndje të bëjmë gjëra të mira. Megjithatë, mbaj mend se festivali “Këngët e stinës”, apo “Kur vjen pranvera” pati edhe kritika pa aq të forta, sa ç’kishte Festivali i 11-të, por artistët tashmë ishin më të pabindur dhe vija e partisë ishte tepër e lodhur. Duke evokuar çdo ditë rrugëve praninë tonë nëpër tavolina nëpër mjedise, duke qenë shumë të kujdesshëm se çfarë flisnim me njëri-tjetrin, festivali i 11-të, u kthye në një libër apo në një kasetë të verdhë të fshehur apo të djegur. Dhe tek po bëja “Koha në pëntagramin tim” me pjesëmarrjen e kompozitorëve më të mirë, në spektaklin e Agim Krajkës, kur takonim njerëz që na uronin për çdo të hënë për spektaklin e rradhës më thotë dikush : Kam parë një kronikë në Kinostudio, është ruajtur, mund të jetë nja 7-8 minuta nga Festivali i 11-të”. U gëzova dhe ktheva kokën përreth.
Ç’mendoni për iniciativën e Alibalit dhe Merdanit për ta ringjallur atë festval në një spektakël?
E kam dëgjuar vazhdimisht që të bëhet një aktivitet si puna e Festivalit të 11-të. Kam mendimin se Festivali i 11-të është në kujtesë dhe në vizion i çmontuar aq rëndë, saqë kam përshtypjen se në qoftë se ne do ta marrim përsipër ta bëjmë, mbase nuk do të jemi në gjendje, ta realizojmë ashtu siç duhet. Përveçse dëshirës, sepse i ngjan nganjëherë një romani si :”Tre shokët” që e kemi lexuar aq shumë, saqë kur e kemi parë film na është dukur se është cënuar një pjesë e fantazisë sonë. Festivali duhet parë me ato veshje, me atë tingëllim, duhet parë me atë moshë, me atë lloj publiku, bile Festivali i 11-të duhet parë me atë lloj kamere, sepse kam dëgjuar mjaft orkestracione sot, që marrin përsipër të orkestrojnë, apo të këndojnë këngë të Kastriot Gjinit, të Agim Krajkës apo dhe të tjera këngë të asaj kohe. Por asgjë nuk vjen dot ashtu siç ka qenë, nuk vjen siç është orkestruar apo kënduar, por mbi të gjitha nuk vjen emocionalisht, përveçse dëshirës së mirë. Mendoj se emocionalisht nuk vjen në atë shkallë, sepse emocioni i asaj periudhe ka qenë aq i madh, sa ka qenë dhe dhimbja. Sot nuk mund të fusësh dot as emocionin dhe as dhimbjen e asaj kohe
|
