Apologjia si gricje

Vazhdim debati per artin e fjales me zonjen Kozeta Zylo

Nuk i heq asnje presje shkrimit tim mbi tregimin "Nje shetitje e detyruar" te Faruk Myrtaj dhe do ta botoj ne rastin me te pare kur te kem gati nje liber me esè. E vetmja gje qe mund te bej eshte te shtoj disa rrjeshta per te hedhur drite mbi nje mendim filozofik qe une gjej tek ai tregim dhe me ka mbetur pa e vene ne dukje; eshte fjala se:

ne te gjithe qe kemi marre udhet neper bote, shpesh dalim ne ca shetitje te detyruara, per te thene se ende gjalle jemi ...e jo vetem ne dalim neper ato shetitje here me deshire e here pa deshire, here ne imagjinate e here ne realitet por, s'ka njeri ne kete bote qe te mos e ndjej nevojen te marre nje shteg, te ike nga syte kembet per tu shfaqur diku tjeter, qofte dhe per pak caste, te shfaqet pra, ndjen nevojen te shfaqet.... e pikerisht per kete eshte brilant tregimi "Nje shetitje e detyruar" e Faruk Myrtaj. Veprat e mira jane ato qe kane ide te cilat mrekullisht e kapercejne vendin dhe kohen e tyre.
Universaliteti i ideve eshte kodi i fshehte te cilin gjithnje rrekin ta zbulojne shkrimtaret, por jo te gjithe e arrije kete, vetem fatlumet.

Une po te isha mesues letersie si ju, do te mendoja shume para se te hidhja ate mori vrejtjesh dashakeqese( kjo duket hapur) qe patet "miresine" ti hidhnit, dhe mjerisht mbi nje krijim te mire, e kjo ju nxjerr zbuluar megjithe atributet qe sillni vete per vetveten si personalitet. ..
Per me teper beni vrejtje krejt jasht logjike. Ju i thoni nje shkrimtari se ne fjali mjaft here i mungon kallxuesi. Mirepo harroni se shkrimtari nuk eshte skllav i gjuhes letrare, shkrimtari nuk shkruan prokokollet e mbledhjeve te qeverise, perkundrazi eshte ai qe e zhvillon dhe e persos gjuhen. Gjuha letrare shqipe e pranon fjaline pa kallxues, sepse fjalia shpesh here ndertohet me kallxues te nenkuptuar, e kjo qe te mos varferohet shprehja dhe emocioni. Kur fjalise se pare ti kesh vene kallxuesin, mund te ndertosh dhe dhjete fjali te tjera pa e perseritur ne menyre monotone te njejtin kallxues. Ju i servirnit nje shkrimtari nje te shkruar monoton per hir te respektimit te Gjuhes Letrare e harroni se per nje shkrimtar monotonia ne krijim eshte vetvrasje artistike. Aq me teper qe cdo kush e di se shkrimtari duke ndjere mungesen e fjaleve e larmine e tyre, per vepren e tij krijon fjale te reja. Si atehere ti themi se nuk e ka fjalori ate fjale? Ti themi se nuk e lene rregullat gjuhesore. Ti themi se me pare duhet ta miratojne shefat e gjuhesise qe hartuan nje gjuhe letare qe ka mjaft probleme, apo nje fjalor qe le jashte mijra fjale te gegnishtes dhe futi ne te 10 here fjalen kooperative me derivatet e saj. Mos o zot!
Ju mund te keni mendimin tuaj, por shembellesa me e mire e dijeve qe kemi nuk jane fjalet si receta mjekesj shpesh here te pakuptueshme, por krijimi qe na del nga mendja e nga duart dhe eshte punuar me shije e kerkesa estetike.
Tregim " Nje shetitje e detyruar" per mua mbetet brilant, por nuk bera loje fjalesh sic beni ju kur thoni se une e cilesova autorin shkrimtar brilant. Jo kurre. Sepse ne konceptin tim, te shprehur edhe me pare, nuk ka shkrimtar te medhej e te vegjel, ka vepra te mira, te arrira, mbreslenese, qe bejne epoke apo ndikojne per krijimin e rrymave letrare sic ka vepra te dobeta e shkarrashkrime qe edhe vete autoret i fshehin, madje edhe kur ua kerkojne tua blejne, nuk e japin. Dihet se pse. No Comment!
Sa per te tjerat as qe ja vlen te diskutohet sepse apologjine e metamorfoni ne gricje, biseden e spostoni mjaft keq nga analiza letrare ne ca merira personale dhe na kujton se kam qene i privilegjuar i regjimit, me kujton Kinostudion, duke mos ditur se perse me kane cuar ne kinostudio e jo ne gazete, ta zeme ne ZP, duke mos ditur se Kinostudio ka qene institucioni ku demokracia ka fryre si fllad me se pari ne Shqiperi kur ktheu me bisht nder shale sekretarin e Komiteti Qendror te Partise Foto Cami. Mos flisni per gjera qe nuk i dini. E per me teper mos u mundoni ta paraqisni veten si viktime sepse nuk ke qene ti e persekutuar por ka qene Faruk Myrtaj me njolle ne biografi. E per me teper, meqe me aludoni, une qe po shkruaj as kam qene vete e as nuk kam patur komuniste ne familje, nuk kam qene te lidhur si mishi me kocken me partine,vence si i thone, e nuk e kam patur bashkshorten time komunist e kuader ne Ministrine e Mbrojtjes, apo jo zonja Zylo...
Prandaj ti leme keto gjera pas vetes.
E kurre mos i kujto tjetrit dicka qe ty nuk ke deshire ta kujtojne.
E verteta kurre nuk e ndjen nevojen kacadredhjes se fjaleve, sepse e verteta nuk vret, nuk eshte as thike celiku e as heshte pambuku.
Elekuencen e fjaleve une e kuptoj ne larmine e tyre, ne aftesine per te trasmetuar ide me nje fjalor te pasur e te figurshem qe te emocionon e jo nje butesi mikluese e marramendese, qe te shumten e heres merr trajten e molles se kuqe shkelqimndjellese, te cilen e kafshoi zemermira Borebardhe, me naivitetin e saj hyjnor qe e beri pre e djallezive.
Me shprese se mendimet e mia do te bien ne toke te mire.
Kolec Traboini
Boston



keze zylo wrote:

--- Art-Cafe: Kafeja virtuale e shqiptareve ---

Pershendetje i nderuar Z.Traboini,
Megjithese keni vite qe nuk mund te ndaloni sulmet karshi personalitetit tim dhe vecanerisht kohet e fundit, une po e thyej heshtjen time disa vjecare duke replikuar me ju ne menyre te kulturuar, pra detyrohem t’u pergjigjem fyerjeve tuaja ne kete debat, qe eshte komplet I pabarabarte, pasi ju nuk lini shteg per te debatuar me finese dhe inteligjence. Shpresoj qe ta keni kuptuar qe pse une nuk ju kthej pergjigje sulmeve tuaja qe nuk afrojne nje replike me nivel, apo me e keqja perdorni nje fjalor nga me te rendomtet dhe me abuzivet, shkurt i jam shmangur sherrit tuaj!
Detyrohem te replikoj me ju per here te pare dhe te fundit, pas kaq vitesh, per t’I kthyer pergjigje analizes suaj tejet fyese per mua, qe pervecse pashe nota hakmarrje asgje tjeter nuk ndjeva dhe lexova aty. Pra fjala eshte per nje kritike qe shkruajta ne adrese te tregimit: “Shetitje e detyruar”nga z.Faruk Myrtaj.
Z.Traboini, shijet nuk jane njelloj dhe ju nuk mund te na servirni shijet tuaja si absolute, pasi ky eshte nje absurditet nga ana juaj, te cilen mundoheni me hir apo me pahir ta shijojme dhe ne. Ju dukeni sikur po I ktheni borxhin Z.Faruk per vleresimet qe ju ka bere per librin e ri te sapo reklamuar kohet e fundit. Per tregimin e Z.Myrtaj bera sugjerimet e mia, si specialiste e asaj fushe, pra e letersise, ushtruar nje jete te tere ne gjimnazet e Tiranes dhe njekohesisht nuk mund te heshtja per ndertimin sintaksor dhe konstruktet e fjalive, aq me teper kur eshte fjala per nje krijim, tregim. Ja kam shkruar me shume dashamiresi, me shume sinqeritet, dhe jam me se e sigurte, qe Z.Myrtaj kurre nuk do te publikoje me tregime, me te tilla gabime e ndoshta keto e zbehen shume shijen time. Se shpejti do te vije dita, qe brenda shpirtit te tij do te me falenderoj per kete kritike, e theksoj tejet dashamirese dhe humane. Kjo merr kohe, pasi gjerat nuk gjykohen nxehtesisht, e rendesishme eshte qe brenda ka gurin e cmuar per ta kontolluar gjithmone krijimin, kur e hedh ne publik apo gazete, vete ose nga redaktoret specialiste.
Ju u shqetesuat shume Z.Traboini per kritiken nga une, por po ta lexosh sulmin tuaj ju jeni munduar te mohoni ne menyre abuzive kulturen time dhe arritjet e mia modeste.
Pra pse shqetesohesh Zoteri kur ti njerezve nuk jua njeh vlerat, apo me e keqja jua kthen ne antivlere? Pra e thene shkurt, une nuk do te shqetesohesha nga njerez qe nuk marrin vesh per letersi, sipas spjegimit tuaj qe na sillni dhe me se shumti!
Shpesh ze shkollimin tend dhe mohon padrejtesisht shkollimin dhe profesionin tim.
Ne te dy kemi te njejtin arsimim zoteri, ju per gazetari kurse une per Gjuhe-Letersi.
Eshte e vertete qe une nuk kam marr asnje cmim nga Diktatura, si ju, por kam qene nje mesuese e nderuar, ne me te shumten e kohes mesuese e letersise boterore, thjesht ne profesionin tim nga me te dashurit dhe me te shtrenjtet per mua, profesion qe me ka integruar dhe ketu ne kulturen Amerikane me shume dinjitet ne boten e huaj.
Pra nuk kam qene ne Kinostudio, pasi s’ishja e besuar si ju, por per shkak te mohimit tuaj per profesionin tim, detyrohem te pohoj punen time.
Dhe per te qene me e sinqerte nuk e kishja degjuar emrin tuaj fare atje dhe pse ju paskeshit qene, jeni dhe do te mbeteni shume i degjuar!
Por a duhet te vazhdoj une te shkruaj me shume ne kete replike, them se jo! Pasi per here te pare po ju kthej pergjigje e-mailave te tu dhe ndjeva shume harxhim kohe, shume...
Megjithate une kam kete parim sipas Bernard Shaw:
Qe nqs une kam nje molle dhe ti gjithashtu ke nje molle, por deshirojme ta shkembejme se bashku, prape ne ngelemi te dy me te njejten molle, por nqs shkembejme idete me njeri-tjetrin ne fitojme dy idera.
Ndersa per Z.Faruk Myrtaj, qe nuk besoj te kete nevoje per mbrojtjen e askujt I shkruaj sic e perserita me lart, pra me dashamiresi I them: se nqs shoket e tu e ndjejne qe ti je shkrimtar brilant dhe une kam gabuar, mos u shqetesoni!
Ju z.Traboini vertete e hodhet ne lista, po sigurisht qe i ke marr miratimin Farukut, se ti nuk besoj te gabosh ta hedhesh pa lejen e autorit, prandaj dhe falenderova ate.
Une personalisht nuk do ta hidhja ne lista tregimin e mikut tim, ose te kujtdo qofte, nqs do te shikoja parregullsira, gjithmone flas per faktet gjuhesore pasi ato jane kokeforte, nuk flas per shijet pasi ato nuk kane kandar per t'i peshuar. Ju e hodhet ate.
Sigurisht qe kur u ula te shkruaja nje paragraf kritik per tregimin tuaj, e dija patjeter qe do te sulmohesha me akuza te pabaza shume te rendomta , vecanerisht nga Z.Traboini.
Ne lidhje se si jam une ne “krye” ( ne fakt une nuk jam, por jam e ngarkuar me shtypin) te shoqates se shkrimtareve, ate e dine shkrimtaret e shumte shqiptaro-amerikane qe me dhane voten dhe qe me kane lexuar shume here me teper se ty, me dashamiresi, pa sherre, jo me urrejtje, shenja te atavizmit te kohes se kaluar.
Apo dhe ne votim qe nuk jeni fare anetar aty, do futesh hundet Zoti Traboini?
Ju keni tendencen vecanerisht karshi grave qe kane dhene nje kontribut modest ne letersi, qe guxojne te kritikojne dhe te flasin sinqerisht, t’i denigroni me nje fjalor qe nuk flet per qytetari dhe civilizim, por vecse me nje gjuhe burrecerie.
Se fundi nuk keni te drejte ta hidhni debatin tim ne listat e tjera, si ne sofren letrare, pasi une nuk jam anetare atje, besoj se kete e di mire ne baze te ligjit, pra nqs personi nuk eshte anetar ne liste dhe ju e zini ne goje atje, ju i keni mohuar padrejtesisht te drejten e replikes, pra shkurt nuk do te te lejoje me dhe asnjehere te me mohosh te drejten e replikes, kur ju e ushtroni ate ne menyre te njeanshme dhe abuzive, duke mos dhene komplet per cfare kam shkruajtur. Shpresoj qe te mirekuptohemi dhe le te jete pergjigja ime e pare dhe e fundit pas kaq vitesh ne emailat tuaj mbushur me fyerje dhe denigrime, nje ogur i mire per debatin e kulturuar dhe me vlere per Letersine.

Keze (Kozeta) Zylo
New York , 2007



MBI NJE KRITIKE THATANIKE PER LETERSINE

"Nje shetitje e detyruar" eshte nje krijim brilant dhe Faruk Myrtaj mjeshter i rrefimit psikologjiko poetik, pavaresisht nga rokanisjet e ca kritikave shterpe ne stilin e realsocit skematik.
Per te qene ne rregull jo vetem me "sintaksat" por edhe "enumeracionin e fakteve", i kujtoj z. Keze (Kozeta) Zylo se nuk e ka derguar Faruk Myrtaj tregimin e vet ne art-cafe, sic disinformon ajo ne internet, por e kam percjelle une me shenim shoqerues: "Ne tregimin e Faruk Myrtajt "Nje shetitje e detyruar" shfaqet jeta me tere imtesite e saj dhe njeriu i plote e krejt i natyrshem. Ky tregim pershkohet edhe nga nje nostalgji e pikellim njerezor, universal do te thosha, per ata te dashur qe ikin e s'kthehen kurre me, por gjithesesi levizin perjetsisht ne kujtesen tone deri ne castin e fundit, kur ne, do te nisim te jetojme ne kujtesen e te tjereve. Nje hallke e dhimbeshme kjo, qe ndan e bashkon brezat." Padyshim ne menyre te sintetizuar nenvizova vetem nje aspekt, ate te perjetimit emocional dhe i kalova perskaj idese qe percohet ne te, te cilen me pas e ceku mjaft sakte krijuesi Miri Dhrami.
Tani te ndalojme pak tek verejtjet qe zonja Zylo ben ex catedra, verejtje te cilat mund te kene te bejne me cdo gje por jo me letersine e mirefillte dhe fare pak me tregimin ne fjale. Le ta marrim shprehjen e saj "une mendoj se tregimi nuk e sjell kulminacionin e drames". Po ciles drame? Kush tha se tregimi duhet te kete patjeter drame? Ne tregimin e Faruk Myrtajt nuk ka drame ne shfaqjen e saj klasike, nuk ka ndeshje, nuk ka rezistence te dukshme, nuk ka as lot e as ankime, por perjetime emocionale ku drama eshte e brendeshme, ajo leviz si hijedrite ne shpirtin e njeriut. Ne rastin ne fjale, te njeriut qe mban mbi shpatull mbiemrin e vet qe, here here, qellon te jete teper i rende per qeniet njerezore ne nje sistem ku dhuna ndjehej edhe ne ajrin qe te rrethonte e me te cilin mezi i mbushje mushkerite.
Ja pra qe ka drame po te kerkosh ne thellesi te shpirtit. Faruk Myrtaj eshte pikesepari poet dhe si i tille dramat e tij nuk jane drama skenike me konflikte te hapura, qe i huazuam nga sovjetiket, ku personazhet nga cepat e skenes i hakerrehen njeri-tjetrit, nuk ka Tuc Mak e Murrash Gjoke, nuk ka Stavri Lara e Abdi Sharra.

Perkundrazi, ne tregimin "Shetitje e detyruar", te duket se nuk ndodh kurrgje, vec nje shetitje qe prindi ja detyron femijeve, djemve te vet qe nuk arrinin te kuptonin domethenien e asaj kotesie, ndaj babai, qe ti afronte me perjetimet e shpirtit te vet, u thoshte:“Secili ka mbiemrin e tij. Secili shetit mbiemrin e tij...”. me keto dy fjali te shkurtera e koncize mund te fillohet mrekullisht nje poezi. Aty ka brenge e krenari bashke. Etje e deshire titanike per te mbijetuar.
Zonja Zylo nuk arrin te kuptoje dramen e brendshme, luften shpirterore qe zhvillohej ne shpirtin e nje ati qe shihte se vitet e veta i kishte te numeruara, djemt po i rriteshin ne nje mjedis tundues e poshterues; e vetmja prone qe do tu linte ishte mbiemri i vet, ndaj donte ti burreronte, te mos thyheshin perballe "kleckes", per ca "rrenje ullinj kokerrmedhenj e tridhjete koke bageti", mos tu rendonte ne shpirt mbiemri qe u kishin lene gjyshstergjysherit, se ai mbiemer para se te ishte mallkim ishte nje histori e nje nder.
Ajo cfare kerkon kritikuesja ne fjale eshte skematizmi vulgar te cilin e ushqente real-soci, eshte pikerisht konflikti i hapur me nje hendek te madh ne mes te personazheve te cilet, duhej patjeter te ishin te ngjyrosur e kopsitur sipas ideve, me ndryshimin se ajo mesaduket i kerkon keto personazhe ne sens te kundert. Pra te ndrrojne rolet. Mbase kerkon qe ne tregim babai te kacafytet me cdo kusht me personazhet qe tashme tingellojne negative per kohen e sotme, Stavri Laren,
Martin Kreken apo ndonje variant te tyre te modernizuar, ndryshe cfare kuptimi ka kerkesa per kulminacionin e drames. Apo duhej qe babai te shkonte ne burg, ne Burrel, pasi te shante pushtetin apo te gjuante me gure shtepite e partiakeve e sigurimsave tek plepat?!
Nuk e di nese i ka lexuar kjo zonje e nderuar tregimet e Kostandin Paustovskit, njerin nga mjeshtrit me te medhej te tregimit, ne te cilat me shume se drama e konflikte, fryn si puhize stinesh poezia. Tregimi i Faruk Murtajt ne kete sens duhet marre. Ai operon me shpirtin, shkon deri ne skutat me te thella, atje ku te duket se eshte e pamundur te depertosh.
Sa me perket mua si krijues qe kam provuar te merrem nga pak si me tregimin ashtu dhe me poezine, mund te them pa hezitim se tregimi "Shetitje e detyruar" eshte krijim brilant dhe Faruk Myrtaj mjeshter i rrefimit psikologjiko poetik.
Kurrgje prej atyre nenvizimeve te zonjes Zylo si gjoja dobesi a mangesi te tregimit, nuk qendrojne. Madje, ne menyre paradoksale per nje ish mesuese letersie, nje fjali qe ajo e nenvizon si te parealizuar, eshte ne te vertete nje shprehje plot domethenie si te ishte nje varg Kavafian. "Si nje lufte e fituar aq shtrenjte, sa nuk ia vlen kremtimi i fitores."- thote Myrtaj.
Si mund te shprehet me bukur e me emocionalisht kujtimi per babain qe, tashme kur erdhi koha per ta gezuar lirine, ai nuk jeton me...Pengu me i madh i kohrave mizore.
Kush nuk mund te kuptoje domethenien e kesaj shprehje, nuk e di, se pari, si ka guximin ti hyje analizave te krijimeve letrare, se dyti, pas thuaj dy dekadave, si nuk arrin shkeputet nga skemat e nje letersie te vdekur dhe e treta, si eshte e mundur te jene ne krye te shoqates shqiptaroamerikane te shkrimtareve njerez me nje gjykim te tille kaq te ceket e skematik per letersine.
Ndersa nga pikpamja sintaksore as nuk ja vlen te merresh me kritikezen e zonjes ne fjale, sepse fjalite me te cilat formon frazat ne menyre arbitrare, jane pa kurrfare lidhje logjike.
Mjafton te citojme: "Pra nepermjet enumeracionit, fakteve qe keni dashur te sillni, mua ato nuk me mbajten ne nervin letrar, pra tregimi juaj nuk me hodhi prangat artistikisht per ta shijuar ate si nje tregim me emocion, pervecse kujtova ate kohe te mjere"
Meqe fjala e fundit e kesaj frazeologjie te hallakatun si byk ne ere eshte "te mjere" mund te them se nuk mund te gjendet shembellesa me e mire e mjerimit te keqperdorimit te Gjuhes Letrare Shqipe, te cilen jo pak njerez, ne mjetet elektronike por edhe ne faqet e shtypit ne Tirane e Prishtine e tashme edhe ne
Diaspore, po e marrin publikisht nen mbrojtje me armet e ndryshkura te alogjikes dhe te shterpesise, ne ca beteje groteske ku cdo rekrut e ndjen veten gjeneral.

KOLEC TRABOINI
Boston, nentor 2007
____________ _________ _________ _________

I nderuar Z.Myrtaj,

E lexova tregimin tuaj dhe faleminderit qe e sollet midis nesh ne art-cafe.
Ndonese drama e pesekutimit ndiqte ashper disa familje ne kohen e diktatures dhe vecanerisht per femijet ishte tejet e dhimbshme, une mendoj se tregimi nuk e sjell kulminacionin e drames.
Pra nepermjet enumeracionit, fakteve qe keni dashur te sillni, mua ato nuk me mbajten ne nervin letrar, pra tregimi juaj nuk me hodhi prangat artistikisht per ta shijuar ate si nje tregim me emocion, pervecse kujtova ate kohe te mjere...dhe me plot brenga...por jo artistikisht.
Njekohesisht kam dhe disa verejtje ne lidhje me ndertimin sintaksor te fjalive, pasi drejtshkrimi eshte nje shprehje e kristalizimit te normes letrare kombetare. Jane disa fjali qe ju mungon kallezuesi, pa te cilen fjalise shpesh i humbet kuptimi. Une i kam nenvizuar me te kuqe gabimet, ndoshta rutina e punes sime te perditshme.. .
Shpresoj te me kuptoni ne te mire te punes.
Sinqerisht,

Keze (Kozeta) Zylo


Shetitje e detyruar

Tregim nga FARUK MYRTAJ

Nena rronte si pjese e babait. Shpesh e me shpesh na dukej se ajo jetonte vetem per shkak te tij. Ndjesia e pashpallur e babait ishte. E psikologjiste babane ne çast, sapo ai shfaqej te porta e oborrit. I mjaftonte nje fragment nga pamja e tij, kollitja e sajuar, frymemarrja, hedhja e hapit, veshtrimi i paperqendruar ose thjesht perpjekja per te mos e percjelle shqetesimin tek ajo dhe te tjeret. Nena i dilte perpara, hapte krahet sikur te ishte nene edhe per te, e merrte perqafe. Ishte thjesht formalitet ajo qe babai na njoftonte se do te dilnim shetitje me te. Dhe nena kot perseriste: “Mos ia prishni, te keqen mamaja juve, dikush e ka merzitur... Dilni me te!”
Tere keto vite qe babai nuk eshte, ajo sikur rron per te provuar se kjo jete nuk duhet besuar si e vertete. Po, ka qene edhe ca i ashper. Diferenca prej nje pellembe e gjysme mbi silueten e bukur te nenes sikur i jepte te drejten te prekej, t’i zemerohej, madje edhe t’i hakerrehej. Si perendi e saj. Sa here qe donte ai. Nese ne ate lartesi shfaqeshin rete, nese bubullinte apo vetetinte, ajo priste furtunen. Ndodhte qe keto lloj grindjesh sillnin edhe ndonje shkarkese. Nena shnderrohej ne çast ne tokezuese. Fjala e dora e tij, edhe kur e lendonin, ishin njelloj, te dhimbshura e perkedhelese.
Dihej, edhe pas çasteve te furtunes se tij, babai deshironte qe ajo te dilte jashte, te shfaqej te shkallet me buzen ne gaz. Per te plasur syrin e keq te botes. Nena vepronte saktesisht keshtu. Nese diçka ishte degjuar nga ata ne rruge, nena e buzeqeshur te shkallet i rrezonte te gjitha hamendjet. Askush nuk kishte shkak te dyshonte se ne shtepine tone grindeshin.
Nena u hidhte edhe nje veshtrim te fundit rrobave, qe do te vishnim. Asnje rrudhe pantallonat, asnje grimce pluhuri a hije njolle ne kemishat, ne menget dhe jakat e tyre te gjitha pullat te qepura mire. Kepucet te pastra e te bojatisura. Posaçerisht per shetitjen tone me babane. “Kot zemerohet edhe ky i uruar! Tani s’kane ç’i bejne me. U rritet ju....”, thoshte me ze te ulet nena, duke iu gezuar edhe nje here kepuceve tona, te gjitha ne madhesine e kepuceve te babait. “Si maja malesh i jeni bere. Siç eshte ai vete...”
Visheshim me radhe. Nena rrinte aty. Deri ne fund. Duke dale, veshtroheshim shkarazi ne pasqyren e vendosur ne korridor. Por ishte nena qe inspektonte gjithçka. Sikur ushtronte kontrollin e fundit te uniformave te parades para se te gjendeshin perballe tribunes.
Dy vellezerit dhe une ishim gati per shetitjen dhe nena i bente ze babait. Vishte edhe ai rrobat me te mira per shetitjen qe urdheronte vete. Kur dilnim te porta, dukej se babai kishte me pak lodhje dhe behej me i bukur. Nena i vinte pas pergjate korridorit, i rregullonte jaken e kemishes, i hiqte ndonje pikel pluhuri mbetur diku ne supet, deri te porta e oborrit keshtu. Asnje hap pertej portes se jashtme. Babai nuk veshtrohej kurre te pasqyra. Besonte ne syrin e nenes per pamjen e veshjen e tij.
“Mos m’i lodh djemte, degjove?”, e kujtonte ajo ne çastin e fundit. Babai ngjallte nje te qeshur te shkurter ne cepin e buzes, diku poshte mustaqeve, dhe e shuante ate ne çastin tjeter. Shtepia kishte mbetur pas dhe rruga bente sy mbi ne. Ishim te sigurt se ne rruge na veshtronin. Per nje cope here ndiqeshim nga veshtrimi i nenes. E dinim se ajo rrinte mbrapa luleve te gardhi i kopshtit qe keqyrte rrugen, shmangte me dore nje tufe trandafilash per te na pare me mire, dhe vazhdonte te fliste me veten, me ze te ulet: “Te keqen nena juve, te keqen...”
Babai levizte nje hap perpara nesh. Si ne ngut, gjersa arrinim ne rrugen qe, kur i afrohej qendres, kthehej ne shetitore. Nuk kishim kembyer asnje fjale me njeri-tjetrin. Pamja e babait nuk rrefente gje, qe te dinim çfare bluante ato çaste. Thjesht, diçka merrnim me mend. Si gjithnje. Edhe kur vinte ne shkolle per notat tona, babai keshtu ishte. I heshtur. Sikur nuk ishte aty, sikur nuk ia vlente te gezonte kur mesuesit s’linin fjale per te na levduar ne, femijte e tij. Sikur dikush tjeter duhej te reagonte per notat. Ne shetisnim jo per t’u shlodhur, por qe dikush te na shihte ne shetitore.

Ne i donim te dy, ndonese kishim me shume raste t’ia shprehnim nenes. Me te flisnim. Besonim se kishte gjera qe duhej t’i dinte vetem ajo. Vone, shume vone kuptuam se ata dinin njelloj te dy. Nena i tregonte babait tere çfare ne i besonim asaj. Kurre nuk e dekonspiruan kete sekret qe mbante gjalle harmonine tone.

S’mund te ndodhte ndryshe. Ishte kohe e dukjes ndryshe. Nuk me kujtohet qe ne te pyesnim perse e merzisnin babane. Qenkej fjala per nje “kleçke”. Prej gjysherve tane apo stergjysherve, nje dynym toke me ullinj me kokerrmedhenj se ullinjte e te tjereve, nja tridhjete koke bageti qe blegerinin ndryshe nga te te tjereve. Askush nuk mori mundimin t’i kthjellonte, askush nuk na thoshte perse ishte faji yne qe shtepia e gjyshit kishte qene ne maje te kodres qe zoteronte fshatin. Keto gjera, veç e bashke, formonin “kleçken”, te cilen ia permendnin babait. Ai merzitej, kthehej ne shtepi e kerkonte te dilnim per shetitje.
“Hallin tuaj kishte. Vete lart e mbajti koken”, tregonte nena vite me vone. Ato kohe ajo na keshillonte: “Edhe ju si ai, trupin e koken drejt, mire?”

* * *

Gjithe-gjithe nje kilometer e gjysme rruge e asfaltuar, ku merrte vlere shetitja. Asfalti arrinte qendren e qytetit dhe e qarkonte duke iu mbyllur si lak. Ne ato ore qyteti shfaqte thelbin e tij, misterin e te qenit ai qe ishte. Pa buje, pa zhurme. Thjesht nepermjet shetitjes se mbremjes permidis nderteses se zyrave te Pushtetit, zyres se te Plotfuqishmit dhe Shtepise te Plepat. Tri objekte referuese te itinerarit shetites. Dukja perpara tyre ishte vete arsyeja e shetitjes. Sidomos te shtunave e te dielave, qytetin e gjeje te perqendruar, me nje lloj nervozizmi te çuditshem, pikerisht ne shetitore. Babai tashme ecte vetem gjysme hapi perpara nesh. Ishte i lodhur, por aty bente gjithçka per ta mbajtur shpinen drejt. Aty fshihte epjen e shfaqur nder supe. Ne ate cope rruge duhej te shfaqeshim siç nuk do te na deshironte syri i atyre, qe zinin ne goje “kleçken” tone. “Kujdes tani...”, degjonim zerin e tij. Po kalonim perballe Shtepise te Plepat. Nuk dukej njeri jashte asaj shtepie. Na veshtronin prej dritareve? Nuk ishim mesuar te pyesnim. Sidomos kur ndodheshim aty.

* * *

“Njeri duhet te mbeshtese krahun te krahu i babait”, na kishte thene nena. “Dhe te gjithe, si ai, trupin drejt, mire?!” Babai ecte me hapin e sigurt, duke buzeqeshur lehte, si njeri pa halle, pa probleme, si njeri i lumtur. I ri fare, fringo edhe ai, sikur te ishte ne nje moshe me ne.
Edhe neve na vinte mire per kete. Na dukej se gjate shetitjes, sidomos ne metrat e shetitores, ai behej vertet edhe me i ri, me i bukur, me i bute. Ah, sikur ta shihte nena ashtu!.. E dinim se na ndiqte me bisht te syrit dhe ne nuk ia ndanim syte profilit te tij, paksa te zgjatur, cepit te mustaqeve, buzeqeshjes, por dhe atij lloji te pashpjegueshem nervozizmi nder buze.
Kur i largoheshim Shtepise te Plepat, babai sikur shtendosej. Njelloj si ai qe printe kuadratet e paradave, pasi kalonin tribunen qendrore. Tashme nuk kujdesej per fshehjen e kerrusjes se lehte te shpines, dhe aq i bente nese dukej ca i lodhur prej dites se punes. Gjente qetesi e ngé te verente ata qe shetisnin perballe. Here-here na pyeste se cilet ishin ata, qe sapo na kishin pershendetur ne djemve. Ia tregonim emrat. “Me thoni mbiemrin e tyre!”, kembengulte. Asokohe nuk dinim perse pyeste per mbiemrat dhe ç’hynin ne pune per babane.
“Ah! E pra, djali i ...” Kur bente lidhje me emrin e eterve, ne fytyren e babait lexonim mendimin edhe per ata. “E tere jeta eshte bere pune mbiemrash, na marrte e mira, na marrta!”, shtonte pastaj.
Ndokush prej tyre na pershendeste, ca na njatjetonin fshehurazi syrit te te tjereve.
Nuk ishin te shumte ata qe na drejtoheshin ballazi dhe qafoheshin me babane tone.
Por kishte edhe nga ata qe benin ç’mund qe ne te kuptonim se do te deshironin te mos na shihnin aty, ne shetitje. Me vone do te merrnim vesh se te gjitha ndodhnin per shkak te shtepise ne maje te kodres ne fshat.
“Secili ka mbiemrin e tij. Secili shetit mbiemrin e tij...”
Me vone do te merrnim vesh se, bashke me mbiemrin, secili jetonte kleçken e tij.
Pastaj uleshim ne lokalin veror dhe babai porosiste. Kafe e teke raki per veten.
Dhe tri freskuese per ne. Pa na pyetur se ç’deshironim. Veshtrimi i tij bridhte pertej nesh. Dikur, i kenaqur qe e kishte arritur qellimin e shetitjes, na tregonte ndonje gje nga kujtimet e tij te bukura. Ata qe zhvendoseshin ne shetitore, na shihnin te qeshur dhe pasketaj babai e kthente goten e rakise me fund, therriste kamerierin e ngrihej. Shetitja kishte mbaruar.
Vellai i madh vendoste doren te parakrahu i babait dhe merrnim rrugen per shtepi.
E dinim se tashme nena kishte dale atje, pas gardhit me trandafila, per te na pritur.
Kur hynim te porta e oborrit, ajo priste sa te shihte buzeqeshjen e babait, driten qe vetetinte ne syte e tij, pastaj na puthte ne me radhe.
Babai nuk dukej te ishte i merzitur.
Hynim ne dhomen ku ishte dollapi e hiqnim rrobat e shetitjes. Nena hynte ne dhomen tjeter, per ku drejtohej babai. Kur shkonim atje, i gjenim tek rrinin ne heshtje. Syte mbushur me lot. Hajde ta merrje vesh perse!..

* * *

Deri nja dhjete vjet me pare, kur shkrova se pari kete tregim, nuk arrija te lidhja merzine e babait, shetitjen e detyruar dhe lotet e prinderve. Asokohe na dukej se ishte vertet shetitje, shlodhje, nevoje njerezore per t’iu gezuar natyres, ajrit te mbremjes, pranise ne te njejten rruge me njerez te tjere. Tashme e perfytyroj ate kohe si nje trishtim te madh. Dhe si nje shtirje te madhe te prinderve te mi. Deri ne fund te mundimshme per babane e nenen tone.
Shetitje e detyruar. Si nje lufte e fituar aq shtrenjte, sa nuk ia vlen kremtimi i fitores.
Nuk mund te mos ulesha per ta shkruar tregimin. Me kupto, nene.

Albania- 19 Nentor 2007